Jezus, geboren uit een maagd en een soldaat?

Een gedurfde reflectie bij kerst. Het is Celsus die in de tweede eeuw de aanval inzet tegen het christendom. De filosoof trekt twijfels bij meerdere christelijke ideeën, maar de kritiek op de maagdelijke geboorte is de opvallendste. Jezus zou uit een Hebreeuwse textielspinner Maria en een Romeinse soldaat Panthera voortkomen. Is dit een lukraak verzinsel of zit hier iets in? Wat kunnen we ermee vandaag?

Het is Jesaja die eens profeteerde dat het Judese rijk van zowel de Zuidelijke heerser Achaz als ook de rijken van zijn vijanden zouden vallen, voordat de maagden kinderen zouden krijgen en volwassen zouden worden. Zou hij geweten hebben dat dit de primaire tekst zou worden, waarop de maagdelijkheid van de moeder van Jezus gebaseerd zou worden?  De eigenlijke tekst luidt:

[13] Toen antwoordde Jesaja: ‘Luister, huis van David. Is het niet genoeg om de mensen te tergen? Moet u nu ook mijn God tergen? [14] Daarom zal de Heer zelf u een teken geven: de jonge vrouw (almah) is zwanger, zij zal spoedig een zoon baren en hem Immanuel noemen. [15] Boter en honing zal hij eten, totdat hij in staat is om het kwade te verwerpen en het goede te kiezen. [16] Want voordat de jongen in staat is om het kwade te verwerpen en het goede te kiezen, zal het land van de beide koningen die u zo veel angst inboezemen, ontvolkt zijn. (Jes. 7: 13- 16, gecursiveerd door auteur)

De boodschap is dus eigenlijk die van onheil. Ga niet met de Assyriërs in zee, want anders betekent dat je einde. Vertrouw op God. Koning Achaz hoorde het tevergeefs aan.

Maar dit valt op. Het begrip 'almah' betekent eigenlijk een pasgetrouwde jonge vrouw zonder kinderen. Dus ja, ze is niet zwanger noch heeft ze kinderen gebaard, maar maagd hoeft ze niet te zijn. En toch halen de evangelieschrijvers Mattheüs en Lucas de profeet Jesaja aan om een punt te maken: Jezus is geboren uit een maagd, zoals is voorspeld.

Dat is ten eerste een goede boodschap. Een boodschap van heil. De 'God met ons', Immanuel, komt om ons te redden. Ten tweede gebruiken de schrijvers om aan te geven dat Maria op een wonderlijke manier zwanger raakt. Het is door de Heilige Geest. Jezus is niet zomaar een kind, hij is de langverwachte Messias (in lijn van David). Ten derde is het iets dat in vervulling gaat. Een profetie uit de achtste eeuw voor de jaartelling brengt meer gewicht met zich mee. Het is voorspeld dus bedoeld. Daar zijn we best gevoelig voor.

Nu kan niet iedereen mee met deze logica. Joodse geschriften (Toledot Yeshu), maar ook de Romeinse filosoof Celsus dus (De Ware Leer*). Had hij er baat bij om deze gedachte te betwisten? Niet echt. Alleen lijkt het zijn logische redenatie aan te tasten. Hij snapt niet dat de christenen zonder rationele kritiek op zoiets als de maagdelijke geboorte van Jezus kunnen aannemen. Daar zit wel iets in. Dat is ook iets extra-rationeels. Maar gaat dat niet tegen 2000 jaar christendom in?

Eerst iets over hoe Celsus bij de naam Panthera komt. Toeval wil dat de naam niet alleen veel zou voorkomen bij Romeinse soldaten in de eerste eeuw (bijv. Tiberias Julius Abdes Pantera), maar ook dat de Griekse vertaling van het Hebreeuwse 'almah', de pasgetrouwde jonge vrouw zonder kinderen, het woord 'pantheron' is. Daarmee speelt de filosoof met de Bijbelse tekst. Zijn kritiek is dus meer satirisch van aard dan historisch. De directe bewijzen zijn er dan ook niet.

Dat Maria als jonge vrouw vrijwillig een relatie is aangegaan met een Romeinse soldaat blijft moeilijk te bewijzen (Celsus). Ook of er sprake is geweest van onvrijwillige verhoudingen (Schaberg, Crossan). Het wordt Jezus verweten een 'mamzer' te zijn, een illegitiem kind. De hypothese dat Jozef een jonge vrouw aantrof dat al zwanger was, blijft echter wel goed in stand. De bijbel zou dan een mooie invulling gegeven hebben aan iets dat in praktijk betekende dat Jozef zich hiermee moest verhouden. Hij blijft -hoe dan ook- iemand trouwen die niet meer maagd is. Maar hij blijft in Jezus' leven zijn vader, alsook van de andere 'legitieme kinderen'.

Nu de gedurfde vraag. Zou het uitmaken als Jezus een Romeinse soldaat als biologische vader heeft? Mij niet. Het zou verklaren waarom hij weinig weerstand bood tegen Romeinse overheersing in militante zin. Ook dat hij zijn familie herkent in andere gelijkgezinde mensen. En misschien verklaart het zelfs zijn visie van een universele God die de kloof tussen volken en mensen overbrugt. Denk aan de uitreiking naar Samaritanen en Romeinse soldaten. Als hij echt als buitenstaander werd gezien door tijdgenoten (hij wordt 'uitgemaakt' als Samaritaan en bastaardkind), dan begrijpen we ook beter zijn verwantschap met de mensen in de marge, de ongeziene en afgeschreven mensen in zijn tijd. Het zou zeker verklaren waarom de evangelieschrijvers deze grote schaamte zouden willen verbergen door Jezus een wonderlijke geboorte toe te schrijven.

Misschien vind je dit allemaal wel heel erg gedurfd of ronduit godslasterlijk. Want als hij een zoon is van een Romein en een Jood, wat maakt hem dan goddelijk? Nou, misschien kunnen we ermee leven dat God door het menselijke of het natuurlijke heen kan werken. Dat doen we nu toch ook vaak in het dagelijks leven? Het vraagt om een nieuwe blik, een nieuwe set van ogen, om door het gewone het buitengewone te zien. Wat voor de ene persoon een samenloop van omstandigheden is, kan voor een ander een gebedsverhoring zijn. We mogen toch verwachten dat God die door zondaren zijn grootheid toont, dat ook kan door een kind dat een gemengde afkomst heeft?

Neemt het iets af van alles wat Jezus heeft gedaan en gezegd als hij door twee 'aardse ouders' is voortgebracht? Hij kan in mijn ogen nog steeds een kind van de hemel zijn**. De Heilige Geest kan hier toch alsnog doorheen werken en ervoor gezorgd hebben dat de jonge vrouw zwanger is geraakt? Dat hoeft elkaar niet uit te sluiten. Het is en blijft nog steeds een combinatie van hemelse en aardse activiteit, zoals apostel Paulus zo treffend verwoordt dat '...toen de tijd gekomen was God zijn Zoon zond, geboren uit een vrouw en onderworpen aan de wet, maar gezonden om ons vrij te kopen van de wet opdat wij zijn kinderen zouden worden.' (Gal. 4: 4-6) God zond zijn zoon. Dat is wat Hij deed. En dat door geboren te worden uit een vrouw ('gunaikos'= neutrale term). Doet het ertoe dat ze maagd is?

Wat is uiteindelijk het echte bewijs van Jezus' goddelijke afkomst? Misschien is het antwoord hetzelfde als het antwoord op de vraag of Jezus werkelijk is opgestaan uit de dood. Namelijk, dat hij als de levende Heer vandaag impact op onze levens heeft. Hij wordt dagelijks opnieuw in ons geboren, zoals hij ook in ons opstaat. Wij zijn het bewijs van Jezus' bijzondere geboorte, leven en opstanding. Hij blijft ons door zijn Geest oproepen tot liefde. Het is een stem van buitenaf en van binnenin. 

*Wat we weten van Celsus weten we vanuit de geschriften van kerkvader Origenes die apologetisch het christelijk geloof verdedigde. Hij had er wel baat bij om de kritiek van Celsus goed te verwoorden, maar we moeten dus wel een slag om de arm houden.

**Ik ben me ervan bewust dat ik hier geen volledig recht kan doen aan de volledige kerkelijke discussie rondom de persoon en de naturen van Jezus. Dat reikt te ver. Ik erken de uitkomst van de concilie van Chalcedon in 451 met de correctie van het miafysitisme waarbij de nadruk ligt op de enigheid van Jezus' goddelijke en menselijke natuur in plaats van die twee streng te onderscheiden. Dat wordt mij te dualistisch. Naar mijn visie zijn die twee opgegaan in een natuur zonder een vermenging waarbij stiekem het goddelijke alsnog prioriteit krijgt (misschien pas zelfs tijdens zijn leven, bij zijn verhoging, ergens in de lijn van het adoptianisme). Ik noem Jezus graag de godsmens als variatie op god-mens, ook omdat dat kan verwijzen naar een profetische titel. En ik zou eerder voor christokos als variatie op theotokos kiezen om naar moeder Maria te verwijzen. Ze is moeder van Christus, maar daarmee niet noodzakelijk de moeder van God.